عبد الحسين نوايى
267
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
عمل آمده امر مجلس به اجراء رسيده بود . دمكراتها اين موضوع را كه نتيجهء مشورت يا بهتر بگوئيم اغواى آنها بود فتح نمايان دانستند . سفاوت روس در ضمن مذاكره با وثوق الدوله وزير خارجه ازين سوء رفتار شكايت كرد . وزير خارجه در مجلس سرى وكلا را از مذاكرات سفارت مسبوق كرده جريان آن را گفت . باز دموكراتها كه درين مورد از حيث اصول هم حق با آنها بود هو و جنجال راه انداخته نگذاشتند اكثريت يكجورى سر كار را هم بياورد « 1 » شرح فوق با اينكه نسبة به طرفدارى از نظر اعتداليون است با اين حال حق دموكراتها را ضايع نكرده و به خوبى مىرساند كه دموكراتها از سياست زير جلى و دست عصا راه رفتن در مقابل روسها متنفر بودند . بلكه ميل داشتند مرد و مردانه بايستند يا حرف خود را به كرسى بنشانند يا دولت روس يكباره هرچه مىخواهد بكند زيرا بر خلاف اعتداليون مىدانستند كه مطامع روسها حدى ندارد و از نرمى در مقابل روسها جز اينكه بر اقدامات خشن آنان افزوده شود نتيجهاى به دست نمىآيد بههرحال اين مقدمات ظاهرا و تمايل روسها به اشغال ايران باطنا سبب شد كه دولت روس اولتيماتوم 48 ساعته ديگر و سرانجام مجلس دوم بر اثر مخالفت با اين اولتيماتومهاى بىاساس و متكى به زور تعطيل شد . طرز كار شوستر راجع به حسننيت شوستر و استقامت عجيب وى در كار و دلسوزى بيش از حد انتظارى كه اين خارجى منصف در كار مملكت ما به خرج مىداد سخنها گفته شده و بيان آن شايد تكرار مكررات باشد ، ولى چون اكنون ذكرى از وى در ميان است بيهوده نمىبينم كه دربارهء طرز كار وى نيز كلمهاى چند بنويسم .
--> ( 1 ) - تلخيص از كتاب شرح زندگانى من جلد دوم ص 5 - 503